De Praktijk – Hoofdstuk 18

Beeldende expressie

De kern

Wij worden rood van schaamte, wit van schrik, groen en geel van boosheid. Zo is onze natuur. Expressie hoort op een natuurlijke wijze bij de mens. Ook kinderen uiten zich in kleur, klank, geur, smaak, vorm of beweging. Ze krassen, tekenen, kleuren, verven, scheuren, knippen en plakken. Ze drukken zich uit en maken zichzelf en de wereld mooi. Zij versieren zich om aan anderen te laten zien wie ze zijn of willen zijn, om sfeer te maken. Evenals muziek en dans is beeldende expressie een manier van communiceren zonder taal. In de kern gaat beeldende expressie om communicatie, vormgeven, ontdekken wie je zelf bent en om het beleven van schoonheid. Daarnaast ontwikkelen kinderen door beeldende expressie ook hun motorische en zintuiglijke competenties en kennis van kleuren, vormen en materialen.

Belangrijke ontwikkelingen van baby tot kleuter

Onderstaande informatie is onder meer afkomstig van Han Berghs, 1999.

Van baby tot kleuter kunnen globaal twee stadia worden onderscheiden op het gebied van beeldende expressie. De zogenaamde presymbolische fase tot ongeveer 3 jaar; daarna komt de symbolische fase. De ontwikkeling van het tekenen ziet er bijvoorbeeld als volgt uit:

Baby’s

De activiteiten van baby’s vooral een lichamelijk karakter. Ze reageren spontaan met hun hele lijfje op kleur en vorm en ook op geur, smaak, tast, geluid en ritme. Baby’s associëren wat zij zien, horen, voelen, ruiken en proeven met vertrouwde mensen en situaties. Het gaat om de beweging en zintuiglijke ervaring zelf. Wat de kinderen maken is nog geen symbool of middel om iets anders uit te drukken (pre-symbolische fase).

Baby’s kunnen na de geboorte nog maar heel beperkt kleuren waarnemen. Er is bovendien nog niet veel scherpte in het beeld. Daarom zijn baby’s zijn heel gevoelig voor felle kleuren. Die trekken hun aandacht. Maar te veel felle kleuren kunnen baby’s ook overprikkelen. Goed kleuren onderscheiden en herkennen kunnen kinderen pas vanaf een jaar of drie.

Dreumesen

Evenals baby’s hebben de activiteiten van dreumesen een lichamelijk karakter. Ze zijn nog steeds in de presymbolische fase. Ze beleven veel plezier aan het krabbelen. Het ritmisch bewegen van de armen en het effect ervan op papier. Geleidelijk krijgt het kind meer controle over eigen bewegingen en lijkt het bezig om bepaalde vormen te leren tekenen. De cirkel is hiervan de meest in het oog springende. Soms interpreteren kinderen hun krabbels achteraf als een tekening van een voorwerp of gebeurtenis. Dit wordt wel ‘toevallig realisme’ genoemd.

Peuters

Vanaf anderhalf jaar beginnen kinderen het vermogen te ontwikkelen om zich een voorstelling maken van dingen die niet fysiek aanwezig zijn. Men noemt dit symbolisch denken. Als het om beelden gaat, beginnen kinderen ‘tekeningen’ te gebruiken om personen, handelingen en voorwerpen aan te duiden, ook als die niet direct waarneembaar zijn. Details en nadere nuanceringen ontbreken nog. Het kind volstaat met globale weergaven.

Vanaf ongeveer 2 1/2 jaar zien kinderen hun tekening als de voorstelling van iets, een representatie. Als ze iets tekenen en het blijkt meer op iets anders te lijken, zijn zij ‘slim’ genoeg om er die ‘nieuwe ‘ betekenis aan te geven. Vanaf ongeveer 3 1/2 jaar beginnen ze details van tekeningen met elkaar in verband te brengen. De kopvoeter of koppoter is een markant verschijnsel op deze leeftijd.

Kleuters

Vanaf ongeveer 4 tot 5 jaar ontdekt het kind allerlei afspraken en conventies, veelal gebaseerd op imitatie van volwassenen. De ‘kunstuitingen’ worden schematisch: een huis wordt altijd op een bepaalde manier getekend, de lucht is blauw en de zon is geel.

Zelfs kinderen die in flats wonen en een tekening van een huis maken, tekenen in deze fase huizen met puntdaken en rokende schoorstenen. Deze vorm van tekenen noemt men ‘symbolisch realisme’. De kopvoeter verandert in een figuur met een hoofd én een romp. Handen, vingers en kleuren worden steeds meer gebruikt en gedetailleerd. De figuren worden steeds realistischer.

Veiligheid en welbevinden

Beeldende expressie is in de jonge jaren geen doel op zich. De leidsters zijn niet gericht op kinderen helpen een bepaald ‘product’ te laten maken. Beeldende expressie is een prachtig middel voor het ontwikkelen van een breed scala van competenties: motorisch, zintuiglijk, sociaal en emotioneel, en cognitief. Het gaat om plezier in het bezig zijn en de ervaring dat je de wereld om je heen kunt veranderen en mooi maken. Het gaat om vertrouwen van het kind in zichzelf en de wereld.

De pedagogisch medewerkers tonen vertrouwen in de mogelijkheden van de kinderen. Ze beoordelen de krastekening van een dreumes niet op wat het niet is, een tekening dat lijkt op iets uit de werkelijkheid van een 5-jarige. Ze gaan in op de krastekening voor wat het wel is: een uiting van plezier, van iets kunnen maken en wellicht van schoonheid. De leidsters nemen een onderzoekende houding aan. Dat vraagt een grote gevoeligheid voor de leefwereld en de ervaringen van kinderen en een groot observatievermogen. Samen met de kinderen beleven ze de verwondering. De leidsters maken gebruik van spontane voorvallen en bieden activiteiten aan. Ze laten de kinderen spelenderwijs kennismaken met de wereld om hen heen, zodat hun waarneming en creativiteit worden uitgedaagd en gestimuleerd. De leidsters geven ook structuur en laten kinderen daarbinnen zoveel mogelijk vertellen aan elkaar en de leidster met blikken, gebaren, handelingen of woorden.

Leren en ontwikkelen

Schrijven is het tekenen van letters...

Tekenen is het achterlaten van sporen...

Een spoor is een weg die je volgt...

Een weg om je verder te ontwikkelen...

Beeldende expressie is bij jonge kinderen een breed begrip en wordt opgevat als weg tot een veelzijdige ontwikkeling. Het is moeilijk en onnodig om scherp onderscheid te maken tussen ‘Beeldende expressie’ en andere speel-leergebieden als: ‘Bewegen en zintuiglijk waarnemen’, ‘Geluid en muziek, dans en beweging’ en ‘Beleving van de natuur en exploratie’. Voor het jonge kind is het belangrijk dat de leidsters een rijk scala aan mogelijkheden creëren, zodat ze zélf mogen ontdekken. Er zijn veel soorten activiteiten om beeldend te werken. Wat kun je met papier allemaal doen (erop krassen, scheuren, knippen, stapelen, vlechten)? Wat biedt de natuur aan voorwerpen en kleuren om mee te experimenteren?

Veel voorbeelden van inhaken op het spontane spel van de kinderen staan in de hoofdstukken ‘Bewegen en zintuiglijk waarnemen’ en in ‘Natuur en fysieke omgeving, ontmoeten en ontdekken’ . Daarom ligt in dit hoofdstuk de nadruk op door de leidster geïnitieerde activiteiten. De leidster bereidt iets voor of biedt iets aan: ze inspireert de kinderen. De kinderen reageren daarop en dat wordt weer het uitgangspunt van de leidster. Zij laat zich door de kinderen inspireren. Ze volgt de kinderen en voegt er iets aan toe, wat het kind oppakt of laat liggen. Er ontstaat wederzijdse inspiratie en een dialoog tussen kind, leidster en materialen.

Leidster geïnitieerde activiteiten die kinderen uitdagen: voorbeelden

Baby’s

Kleurenmandjes

Koop een paar katte- of hondenmandjes in verschillende kleuren. Vul deze mandjes met allerlei tastgrage dingen van verschillende materialen: lapjes; bolletjes katoen, wol of zijde; een borsteltje of een grote metalen lepel. De leidster kan ook het mandje vullen met voorwerpen van een zelfde kleur, bijvoorbeeld met roodtinten of blauwtinten. De leidster gaat rustig een tijdje bij de baby zitten en laat het kind spelen met het mandje. De uitdaging bij deze activiteit is dat de baby verschillen voelt en ervaart. De pedagogisch medewerker benoemt wat ze het kind ziet doen: “Jij vindt het grappig om aan die draad te trekken, hè?”. Daarmee geeft ze woorden aan de ervaring van de baby.

Zo ruikt mijn papa en zo ruikt mijn mama

Knip een groot laken in kleine lapjes. Geef aan ieder kind een of twee lapjes mee naar huis.

Schrijf op ieder lapje de naam van het kind en welk lapje voor papa is en welke voor mama. Vraag aan de ouders of zij er een beetje van hun shampoo, deodorant of parfum willen opspuiten.

Hang de lapjes aan een waslijn zodat de kinderen er bij kunnen. Kinderen kunnen nu zelf ruiken aan de lapjes stof.

Dreumesen en peuters

Scheerschuimtaferelen

Geef alle kinderen wat scheerschuim en laat ze ontdekken en voelen. Klap in de handen. Verdun het schuim met water. Laat oudere dreumesen met allerlei gereedschap werken, zoals lepels, stokjes. Kun je met schuim een toren bouwen? Stimuleer eigen initiatieven. Leg de ‘tijdelijke’ scheerschuimwerken op foto vast.

Jullie kwartiertje met papegaai

Gebruik een handpop, bijvoorbeeld een vrolijke stoffen papegaai. Deze papegaai is de rode draad bij korte beeldende activiteiten. Dat kan een ritueel worden als de leidsters en kinderen elke dag een kwartier met de ‘papegaai’ op ontdekkingstocht te gaan.

Bijvoorbeeld op ontdekking met dozen. In de ruimte liggen verschillende dozen. Die hebben de leidsters 's morgens al klaar gelegd: verrassing! Papegaai komt zingend tevoorschijn en tilt een van de dozen op... En het spel kan beginnen. Onder elke doos ligt een ding dat een speciale kleur heeft: een sterappel, een gifgroene auto, de blauwe trommel of een oranje lepeltje. Dan gaan de kinderen kleuren en tekenen. De papegaai wordt uitgezwaaid: “tot de volgende keer”! Ondertussen letten de leidsters op wat kinderen aandragen. Wat tekenen ze en wat vertellen ze daarbij? Hun ideeën kunnen gebruikt worden voor de volgende keer.

De volgende keer. Daar komt papegaai tevoorschijn! Samen gaan jullie...

Spiegelbeeld, verras ons

Wat zien kinderen in hun spiegelbeeld? Leidsters en kinderen beginnen bijvoorbeeld met kijken in de spiegel en praten over wat ze zien. We zien onszelf, elkaar en bekijken onze ogen, haren, tong en voeten. Hoe voelen jouw krullen? En dat zachte steile haar van? Waarin kun je jezelf nog meer zien? De leidsters laten de kinderen zelf op zoek gaan. Kinderen gaan bijvoorbeeld kijken in lepels, in pannendeksels en in aluminiumfolie. De kinderen maken een ‘waar zie ik mezelf wandeling’. Ze ontdekken zichzelf en elkaar in deurklinken, de ruit van de wasmachine, de zijspiegel van een auto. In het water van de wc-pot of buiten in regenplassen. De kinderen verven met wattenstaafjes een tekening op aluminiumfolie, en kijken naar zichzelf terwijl ze verven. Of jullie gaan voor een passpiegel staan en schilderen jezelf ‘op’ jezelf (op de spiegel). Misschien gaan de kinderen en leidsters ook een groot portret samen van alle kinderen maken.

Natuur, beleef ik...

Ga met de dreumesen en peuters naar buiten. Geef de kinderen een mandje of zakje mee en vraag ze om dingen te verzamelen die ze leuk, gek of mooi vinden. Takjes, blaadjes, veertjes, steentjes. Als voorbereiding hebben de leidsters gezorgd dat er binnen of buiten op een tafel ‘snel’ materiaal klaar ligt zoals papier, stofjes, lijm en schaar. Op die plek brengen de kinderen hun vondsten en gaan ze daarmee aan de slag. Als de leidsters goed opletten en net zo openstaan voor wat er gaat gebeuren als de kinderen, ontpopt zich daarna vanzelf een volgende actie. Zo leren de leidsters ook zelf in de wereld om hen heen de leukste kunstzinnige activiteiten te ontdekken.

Schilderijen

Dreumesen en peuters kunnen werken met veel verschillende materialen en gereedschappen. Met verf, kwasten, voorwerpen als kurken, aardappels of blokjes om te stempelen. Het papier waarop ze schilderen moet groot zijn, want de motoriek is nog niet klaar voor het schilderen op een A4-tje.

De leidsters bereiden de activiteit voor met het aantrekken van schorten of schilderbloezen. Ze zorgen dat de kinderen bij het werken voldoende ruimte hebben; staand aan een tafel werkt prettig voor kinderen. Dan vertelt de leidster aan de dreumesen en peuters een verhaaltje over een bepaald thema. Ze vraagt de kinderen of ze de hoofdpersoon of het thema willen uitbeelden. De kinderen krijgen een beperkt aantal kleuren in bakjes en de leidsters leggen uit dat ze met z’n tweeën samen moeten doen. Ook de stempelvoorwerpen, kwasten of andere materialen delen de kinderen met elkaar. Dan laten de leidsters de kinderen hun eigen gang gaan. Ze stimuleren hun creativiteit door vragen stellen, geven van complimenten over het lekker bezig zijn, maar nemen de kwast niet over. Als de kinderen voor hun gevoel klaar zijn met schilderen zorgen de leidsters dat de natte vellen ergens kunnen hangen en alle andere kinderen ze kunnen bewonderen. Lijstje eromheen, naam eronder en de kunstwerken zijn klaar.

Ruim samen op: bakjes verf inleveren, kwasten in een emmer doen (of door de kinderen schoon laten spoelen) en tafels poetsen. Als de leidsters hier de tijd voor nemen, helpen de kinderen graag. Maak er een feestje van om samen de kwasten op de goede plek terug te zetten; in de rode mok de platte , in de blauwe de ronde penselen en misschien zetten leidsters en kinderen ze samen ook al van groot naar klein?

Scheurschilderen

De techniek van scheuren en van repen en stukjes papier kunstwerken maken, is ook geschikt. Voor baby’s en dreumesen is het scheuren zelf al een ontdekking, zeker als je ze ook nog eens gaat opplakken. Peuters kun je boeien met glimmende papiertjes, tijdschriften of extra glitter. Laat de jongste peuters oefenen met scheuren en laat de oudere peuters een paar ‘technieken’ zien. Zorg voor voldoende materialen en ruimte om te werken. Geef de kinderen de vrijheid hun eigen werk te maken en stimuleer de fantasie.

Schimmenspel

Hang een witte lap op. Plaats een lamp achter de voorwerpen die de leidster als schaduw op de lap wil laten zien. De leidster toont voorwerpen. Bijvoorbeeld keukengerei. Lepels, messen en vorken hebben herkenbare en heel diverse vormen. De kinderen kunnen dan raden wat ze zien. Of welk voorwerp bij welke schaduw hoort. Spelenderwijs leren de kinderen ook het effect van licht en schaduw en silhouet. De leidsters kunnen ook schimmenspel figuren op zwart papier tekenen en uitknippen en daarmee een heus verhaal spelen. Satéprikkers zet je met een plakbandje aan de achterkant van je figuren vast: hieraan kun je de schimmen vasthouden.

Observeren en plannen

Een nieuwe kijk op dingen

De leidsters kunnen genoemde activiteiten met hun kinderen uitvoeren. Maar ze zijn hier ook beschreven om te verwonderen, om leidsters te inspireren eens anders dan anders te doen, om nieuwe wegen te ontdekken. Het kan leidsters veel plezier geven om met het hele team ook een ‘kijk naar jezelf wandeling’ te maken. Spiegel je samen in lepels, die geven een heel ‘raar’ en verbogen zicht op dingen, een andere kijk-hoek. Zet opmerkingen of gewoonten in je team eens expres tegengesteld en op z’n kop, welke nieuwe ideeën dat geeft is niet te voorspellen. Het zal je in ieder geval een hilarisch uurtje met lachsalvo’s op kunnen leveren. En vast ook veel nieuwe ideeën...

Documentatie

Maak foto’s en “you tubes” van de werkstukjes en ‘het maken’ en schrijf op wat de kinderen doen. Plak samen de foto’s op en verwerk de foto’s en citaten in een tentoonstellinkje. Kijk welke verbindingen ze leggen, wat ze verzinnen. Stel de kinderen vragen, wat zijn hun fantasieën? De ouders krijgen via documentatie een meer omvattend beeld van hun kind.

Naast de voorbeelden die meer openbaar zijn, kan het team mappen per kind of per groep in het eigen archief bijhouden. Niet alleen omdat het zinvol en leuk is om zicht te hebben op de loop van de dingen. Maar ook om eventueel de ontwikkeling van een kind te kunnen volgen en daarover met elkaar in gesprek te gaan.

Verzamel inspiratie

Leidsters kunnen nieuwe inspiratie vinden in voorbeelden van anderen. Niet alleen kinderen leren door imiteren, maar volwassenen ook. Maar probeer dan niet het voorbeeld precies te kopiëren. Gebruik het als inspiratie. Lees over de ervaringen in de kindercentra van Reggio Emilia en kijk in boekjes over beeldend werken met jonge kinderen. Leidsters kunnen op bezoek gaan in ateliers of studio’s van kunstenaars, muziekgroepen, danscollectieven en toneelgroepen. Misschien willen die wel eens op bezoek komen en met de kinderen werken. Surf op het net, lees de kunst- en cultuurbijlagen in de kranten. Loop ook eens het Centrum van de kunsten binnen hoe zij werkruimten inrichten voor grote groepen gebruikers.

Plannen en acties

Met je logboeken, documentatie en voorbeelden bij de hand bespreken de leidsters nieuwe activiteiten voor de kinderen. Ga samen op ontdekkingsreis:

• Welke thema’s kun je ontdekken in de documentatie? Zitten daar onderwerpen in die meerdere kinderen interesseren? Kun je materialen of acties bedenken die aansluiten op de documentatie?
• Kun je een onderwerp vinden en thematiseren waarbij je vragen bedenkt die kinderen uitdagen? Kun je een paar algemene vragen op papier zetten?

Samenwerken met ouders

De leidsters houden rekening met de ouders, met hun opvoedingscultuur, met de diversiteit in de gezinnen van de kinderen. Kinderen komen enkel tot betekenisvolle activiteiten als ze zich goed voelen in de ruimte en de sfeer. Dat betekent dat elk kind zich ook erkend weet in wat ze van huis uit meenemen. Het gevoel van schoonheid wat zich uit in de kleding van kind en ouders; de kleuren, schilderijen of beelden waarmee het kind thuis vertrouwd raakt. Vraag aan ouders of ze gekleurde stoffen, doeken e.d. mee willen nemen waar het kind zich vertrouwd mee voelt. Het betekent ook respect voor wat de ouders lelijk, vies of gevaarlijk vinden, bijvoorbeeld lijfverven met baby’s, krastekeningen van dreumesen, knippen met een schaar door peuters. De leidsters leggen uit waarom deze activiteiten belangrijk zijn voor jonge kinderen en zoeken met ouders naar creatieve oplossingen als deze iets niet geschikt voor hun kind vinden.

Voor kinderen is het belangrijk als de ouders betrokken zijn bij de activiteiten op het kindercentrum en positief reageren op hun ‘producten’ en ten toonstellingen. Er zijn vele manieren om ouders te betrekken. Bij het ophalen vertellen wat de kinderen hebben gemaakt. Op een ouderavond een video en foto’s laten zien van de kinderen die beeldend werken. Op die manier kun je speels en kunstig je opvoedingstaken en je ideeën over de ontwikkeling van kinderen met de ouders delen. Of de leidsters vragen aan ouders welke talenten zij hebben, – breien, poppen maken, kerststukjes, boetseren – en of ze daarmee samen met jullie en de andere ouders en kinderen iets willen ondernemen.

 

Terug naar het begin van deze pagina.