De Theorie – Hoofdstuk 6

Samenwerken in de groep

Speciaal voor kindercentra is dat er met jonge kinderen in groepen wordt gewerkt. In kinderdagverblijven zijn twee of drie pedagogisch medewerkers, vaak met hulp van een stagiaire, verantwoordelijk voor een groep kinderen. Die kinderen zijn verbonden met hun ouders. Dus zijn er per dag ook ouders of ouderparen bij de groep betrokken. Goede samenwerking is daarom een eerste vereiste. Niet alleen omdat dit noodzakelijk is als zoveel mensen bij elkaar betrokken zijn. Maar ook omdat goede samenwerking een grote inspiratiebron kan zijn.

De samenwerking tussen pedagogisch medewerkers en ouders hebben we al besproken in Hoofdstuk 3. Dit hoofdstuk gaat over de samenwerking op de groep: tussen de pedagogisch medewerkers en de kinderen in de groep:

• Samenwerking tussen de pedagogisch medewerkers
• Elkaar steunen
• Afspraken maken
• Elkaar aanvullen en inspireren
• Kinderen in de groep
• Betekenis van de groep voor jonge kinderen
• Verschillen kind-kindrelatie en leidster–kindrelatie
• Werken met een groep jonge kinderen
• Organiseren van het opvoeden in een groep

Samenwerking tussen de pedagogisch medewerkers

Een goede samenwerking met collega's maakt dat je met plezier naar je werk gaat en zorgt ervoor dat pedagogisch medewerkers én kinderen weten wat ze van en met elkaar kunnen verwachten.

Elkaar steunen

Jonge kinderen zorgen elke dag voor verrassingen en ontroerende momenten. Pedagogisch medewerkers halen bevrediging uit hun werk door de ervaringen, reacties en het enthousiasme van de kinderen. Als die een goede dag hebben, dan hebben de pedagogisch medewerkers dat ook. Maar jonge kinderen stellen ook hoge eisen aan de volwassenen die hen verzorgen en opvoeden. Het is fysiek zwaar werk en aan kinderen moet hetzelfde heel erg vaak opnieuw worden uitgelegd en geleerd. Bovendien moet je altijd beschikbaar zijn voor jonge kinderen. Er zijn dagen die niet lopen, dat het ene probleem na het andere moet worden opgelost. Dat hebben ouders thuis, en dat komt ook voor in het kindercentrum. In de groep kunnen pedagogisch medewerkers elkaar steunen.
Door de nieuwe dingen die je bij een kind ziet, te delen met een collega, intensiveer je deze positieve ervaring. Het delen van een teleurstelling of vermoeidheid over een kind met collega verlicht en lucht op. Goede samenwerking tussen pedagogisch medewerkers geeft positieve energie en is de basis van hartelijkheid en gezelligheid in de kindergroep.

Afspraken maken

Bij een soepele samenwerking voelen de pedagogisch medewerkers elkaar aan. Ze weten wie wat zal doen en waar ze op kunnen rekenen. Het lijkt vanzelf te gaan. Maar die vanzelfsprekendheid komt door vertrouwde regels, afspraken en gewoontes. Dat merk je als er een nieuweling komt, een stagiaire of invalster. Dan blijkt opeens niets vanzelfsprekend. Daarom moeten de pedagogisch medewerkers hun afspraken, regels en gewoonten expliciet maken. Dit zijn onder andere afspraken over:

• gebruik van de ruimte;
• dagritme en verdeling van de kinderen in groepjes;
• activiteiten die worden aangeboden;
• regels en rituelen voor de kinderen;
• aanpak individuele kinderen;
• taakverdeling tussen de pedagogisch medewerkers tijdens kring, lunch, verzorging van de kinderen, vrij spelen binnen en buiten, contacten met de ouders;
• pauzes, vrije dagen, incidenteel invallen bij calamiteiten of gesprekken met ouders of stagiaires buiten de groep.

Iedere groep heeft zijn eigen sfeer en bijzonderheden maar mag geen eiland zijn in het kindercentrum. Collega's van verschillende groepen in een kinderdagverblijf hebben met elkaar te maken en moeten ook op elkaar kunnen rekenen. Vaak moeten ze korte tijd bij elkaar invallen. Ze zijn aan het begin of einde van de dag voor elkaars kinderen verantwoordelijk. Werken in de kinderopvang is teamwork waar alle collega's bijdragen aan de kwaliteit die het kindercentrum biedt.

Elkaar aanvullen en inspireren

Alle pedagogisch medewerkers beschikken over de competenties om jonge kinderen in een groep op te voeden. Daarnaast heeft iedere pedagogisch medewerker persoonlijke kwaliteiten; bijvoorbeeld heel creatief zijn, goed om kunnen gaan met kinderen met 'moeilijk' gedrag, een ouderavond organiseren of gezelligheid maken tijdens de lunch. Iedere medewerker heeft ook haar eigen kijk en ervaringen met jonge kinderen en hun ouders. Deze persoonlijke verscheidenheid tussen collega's op de groep en het hele kindercentrum is een bron van inspiratie. Het voorkomt een tunnelvisie, bijvoorbeeld over een kind of ouder waar moeilijkheden mee zijn en waar de direct betrokken pedagogisch medewerker alleen nog maar negatief over kan denken. Dankzij persoonlijke talenten kan het werk steeds nieuwe impulsen krijgen. Locatiemanagers ondersteunen en inspireren het teamwork tussen de pedagogisch medewerkers om iedereen 'op scherp' te houden. Tenslotte zorgt de directeur of het managementteam van de organisatie voor de benodigde voorwaarden, zoals overleg- en studietijd voor de pedagogisch medewerkers en locatiemanagers, om die goede samenwerking te kunnen realiseren.

Kinderen in de groep

In een kinderdagverblijf of peuterspeelzaal komen jonge kinderen samen in een groep. Ze moeten de aandacht van de pedagogisch medewerkers delen met acht tot veertien andere baby's, dreumesen of peuters. En ze komen speelkameraadjes tegen. Het is belangrijk om stil te staan bij de betekenis van de groep voor jonge kinderen vanuit het perspectief van het kind zelf. Wat beleeft een kind aan een groep?
Iedere groep biedt pedagogische mogelijkheden waar pedagogisch medewerkers gebruik van kunnen maken. Hoe groepsleiding een groep kinderen ervaart, heeft veel te maken met de eigen visie op kinderen en de betekenis van de groep. Het is een belangrijke taak voor pedagogisch medewerkers om te zorgen dat er een goed evenwicht is tussen aandacht voor het individuele kind en het begeleiden van de groep als geheel.

Betekenis van de groep voor jonge kinderen

Kinderen geven elkaar aandacht, bevestigen elkaar, tonen genegenheid, zorgen voor elkaar, zoeken elkaar op, laten dingen aan elkaar zien, plagen, praten, dagen elkaar uit, raken elkaar aan, hebben conflicten, wachten op reactie, zijn oprecht aardig of boos, reageren op elkaar, ontdekken samen iets, imiteren en irriteren elkaar, vervelen zich samen, hebben samen een geheim, giebelen, zonderen zich soms af, willen erbij horen, enz. Dit samen-zijn in een groep heeft invloed op de ervaringen van kinderen.

• Kinderen ervaren de kracht van de groep (beleven het samen zijn).
• De waarde van de groep verschilt per leeftijdsfase.
• Communicatie tussen kinderen onderling verloopt anders dan met volwassenen.
• De verhoudingen tussen volwassenen en kinderen zijn in een groep anders dan in een gezin.
• In een groep kan een kind de omgeving in eigen tempo verkennen, zonder voortdurende inmenging van een volwassene.
• De behoeften van de kinderen uit een groep kunnen sterk verschillen.

Verschillen tussen kind-kindrelatie en kind-leidsterrelatie

Kinderen leren van andere kinderen andere dingen dan van volwassenen. Kinderen jonger dan 4 jaar hebben bovenal een volwassene nodig; die biedt lichamelijke en emotionele veiligheid en is een bron van troost, plezier en kennis. Qua macht en verantwoordelijkheid is de relatie hiërarchisch. De relatie tussen jonge kinderen met elkaar is qua macht en verantwoordelijkheid gelijkwaardiger. Ze vinden bij elkaar speelruimte om te experimenteren en te leren. De belangrijkste verschillen worden in onderstaande tabel weergegeven.

Jonge kinderen denken handelend en ze zijn goed in improviseren. Ze proberen wat, kijken naar effecten, en proberen opnieuw. Ze leren door met elkaar om te gaan, door vallen en opstaan en steeds herhalen. Wat ze doen is voor alle betrokken kinderen nieuw en spannend. De pedagogisch medewerkers kunnen genieten van het leren van de kinderen, maar de activiteit zelf, bijvoorbeeld van een bankje springen, vinden ze in de regel niet bijzonder opwindend. Dat maakt een groot verschil. Kinderen met elkaar hebben een sociaal leven dat in veel opzichten lijkt op dat van volwassenen. Kinderen tobben ook met morele en sociale vragen over erbij horen, meedoen, buiten gesloten worden, bezit of ongewenste handelingen. Maar bij kinderen gaat het om 'wie mag met de brandweerauto spelen' en bij volwassenen om 'wie heeft de grootste auto of is het meest trendy gekleed'?

Werken met een groep jonge kinderen

Het functioneren van een groep wordt in belangrijke mate bepaald door de combinatie van individuele kinderen met elk hun eigen karakter, temperament, leeftijd en sociale vaardigheden en door de manier waarop de pedagogisch medewerkers hun groep 'regisseren'. Sommige kinderen kunnen flinke onrust op een groep veroorzaken met grote consequenties voor de sfeer op de groep of het welzijn van de groep in zijn geheel. Andere kinderen hebben soms moeite om 'erbij te horen'. Dit vraagt op bepaalde momenten om veel evenwichtskunst van de groepsleiding.

Organiseren van het opvoeden in een groep

Het werken in de groep maakt opvoeden in kindercentra verschillend van de opvoeding thuis. Daarom zal in de volgende hoofdstukken over het pedagogisch handelen van de leidsters steeds expliciet aandacht worden besteed aan het groepsaspect: het optimaliseren van de voordelen en minimaliseren van de nadelen.

Het werken in een groep stelt specifieke eisen aan:

• Structurering van de ruimte (hoofdstuk 7)
• Structurering van de dag en groepsindelingen (hoofdstuk 8)
• Observeren en plannen van activiteiten (hoofdstuk 9)
• Communicatie tussen leidsters en kinderen (hoofdstuk 10).

Terug naar het begin van deze pagina.